Notification
THANK YOU FOR MAKING AN APPOINTMENT AT AIH.
Would you like to pre-register?
Please fill in the information below
Urgent
TRỤC RUỘT – NÃO LÀ GÌ? VÌ SAO ĐƯỜNG RUỘT ĐƯỢC GỌI LÀ "BỘ NÃO THỨ HAI" CỦA CƠ THỂ
Theo Thạc sĩ, Bác sĩ Mai Viễn Phương, Trưởng Đơn vị Nội soi Tiêu hóa, Bệnh viện Quốc tế Mỹ (AIH), đường ruột không chỉ tiêu hóa thức ăn mà còn liên lạc liên tục với não bộ thông qua trục ruột – não. Cùng AIH tìm hiểu vai trò của hệ vi sinh đường ruột đối với cảm xúc, giấc ngủ, trí nhớ và sức khỏe thần kinh.
“Bệnh ở ruột mà sao lại ảnh hưởng đến não?”
Nhiều người nghĩ rằng não và đường ruột là hai cơ quan hoàn toàn riêng biệt. Thực tế, chúng liên lạc với nhau gần như liên tục, cả khi chúng ta đang ăn, làm việc, ngủ hay trải qua căng thẳng.
Ngày nay, các nhà khoa học gọi mối liên hệ hai chiều này là trục ruột – não (gut–brain axis).
Đây là một trong những lĩnh vực được nghiên cứu mạnh mẽ nhất của y học hiện đại vì có thể giúp giải thích mối liên hệ giữa hệ tiêu hóa với lo âu, trầm cảm, mất ngủ, đau đầu, bệnh Parkinson và nhiều bệnh lý khác.
Vì sao đường ruột được gọi là "bộ não thứ hai"?
Đường ruột được ví như "bộ não thứ hai" không phải vì nó có thể suy nghĩ hay ghi nhớ, mà vì nó sở hữu một hệ thần kinh rất phức tạp.
Bao quanh toàn bộ ống tiêu hóa là hệ thần kinh ruột (Enteric Nervous System – ENS) với khoảng 500 triệu tế bào thần kinh. Đây là mạng lưới thần kinh lớn nhất ngoài não và tủy sống.
Hệ thần kinh này có khả năng:
Điều khiển nhu động ruột.
Phối hợp quá trình tiêu hóa.
Điều hòa bài tiết dịch tiêu hóa.
Kiểm soát lưu lượng máu đến ruột.
Giao tiếp liên tục với não.
Nói cách khác, ruột không chỉ là nơi tiêu hóa thức ăn mà còn là một "trung tâm điều hành" độc lập, có khả năng xử lý rất nhiều hoạt động mà không cần não bộ can thiệp từng bước.
Trục ruột – não hoạt động như thế nào?
Có thể hình dung trục ruột – não như một đường cao tốc thông tin hai chiều.
Não gửi tín hiệu xuống ruột, đồng thời ruột cũng gửi tín hiệu ngược trở lại não.
Sự giao tiếp này diễn ra thông qua nhiều con đường khác nhau.
1. Dây thần kinh phế vị – "đường dây nóng" giữa ruột và não
Khoảng 80% các sợi thần kinh của dây thần kinh phế vị mang thông tin từ ruột lên não, chứ không phải chiều ngược lại.
Thông qua dây thần kinh này, não có thể nhận biết:
Ruột đang căng hay xẹp.
Thức ăn đã xuống đến đâu.
Có tình trạng viêm hay không.
Hệ vi sinh đang tạo ra những tín hiệu gì.
Ngược lại, khi bạn căng thẳng, lo lắng hoặc sợ hãi, não cũng truyền tín hiệu xuống ruột, làm thay đổi nhu động, tăng tiết acid hoặc gây đau bụng.
Đó là lý do nhiều người bị đau bụng trước khi thi cử, phỏng vấn hoặc thuyết trình.
2. Hệ miễn dịch – "người đưa tin" giữa ruột và não
Khoảng 70% tế bào miễn dịch của cơ thể nằm tại đường tiêu hóa.
Khi hệ vi sinh mất cân bằng, phản ứng miễn dịch tại ruột có thể thay đổi, tạo ra các cytokine và chất trung gian gây viêm.
Một số tín hiệu này có thể ảnh hưởng đến hoạt động của não bộ, góp phần vào cảm giác mệt mỏi, giảm tập trung hoặc thay đổi tâm trạng ở một số người.
Đây là lĩnh vực đang được nghiên cứu rất tích cực.
3. Các chất chuyển hóa do lợi khuẩn tạo ra
Lợi khuẩn không chỉ giúp tiêu hóa chất xơ mà còn tạo ra nhiều chất có hoạt tính sinh học như:
Butyrate.
Propionate.
Acetate.
Indole.
Acid mật thứ phát.
Các chất này có thể tác động đến hệ miễn dịch, hàng rào ruột và gián tiếp ảnh hưởng đến hoạt động của não.
Trong đó, butyrate là chất được nghiên cứu nhiều nhất vì có vai trò nuôi dưỡng tế bào niêm mạc đại tràng và điều hòa phản ứng viêm.
4. Các chất dẫn truyền thần kinh
Nhiều người từng nghe rằng "90% serotonin của cơ thể được tạo ra ở ruột".
Thông tin này đúng nhưng cần hiểu chính xác.
Phần lớn serotonin trong cơ thể được sản xuất bởi các tế bào ở ruột để điều hòa nhu động tiêu hóa và chức năng đường ruột. Serotonin này không đi qua hàng rào máu – não để trở thành serotonin trong não.
Tuy nhiên, hệ vi sinh có thể ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình tổng hợp và điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh thông qua nhiều cơ chế khác nhau.
Ngoài serotonin, một số vi khuẩn còn có khả năng tạo hoặc ảnh hưởng đến các chất như GABA, dopamine và các tiền chất của chúng. Ý nghĩa lâm sàng của những phát hiện này vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu.
Hệ vi sinh đường ruột đóng vai trò gì?
Nếu xem não là "trung tâm chỉ huy" thì hệ vi sinh giống như một cộng đồng hàng nghìn tỷ "cộng sự" luôn gửi thông tin về tình trạng của đường ruột.
Khi hệ vi sinh khỏe mạnh:
Hàng rào bảo vệ ruột được duy trì.
Phản ứng miễn dịch cân bằng hơn.
Sản xuất các axit béo chuỗi ngắn như butyrate tốt hơn.
Môi trường đường ruột ổn định hơn.
Ngược lại, khi hệ vi sinh mất cân bằng (dysbiosis), những tín hiệu gửi lên não cũng có thể thay đổi. Điều này được cho là một trong nhiều yếu tố liên quan đến các rối loạn về tâm trạng, giấc ngủ và chức năng thần kinh, mặc dù mối quan hệ nhân quả vẫn đang được nghiên cứu.
Trục ruột – não có liên quan đến những bệnh nào?
Trong những năm gần đây, trục ruột – não đã được nghiên cứu trong nhiều bệnh lý, bao gồm:
Hội chứng ruột kích thích (IBS).
Lo âu.
Trầm cảm.
Mất ngủ.
Đau nửa đầu (migraine).
Bệnh Parkinson.
Bệnh Alzheimer.
Một số rối loạn phổ tự kỷ.
Điều quan trọng là mối liên quan không đồng nghĩa với nguyên nhân. Hệ vi sinh có thể góp phần vào cơ chế bệnh sinh hoặc ảnh hưởng đến mức độ triệu chứng, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy chỉ cần thay đổi hệ vi sinh là có thể điều trị khỏi các bệnh này.
Có thể cải thiện trục ruột – não bằng cách nào?
Mặc dù khoa học còn nhiều điều phải làm sáng tỏ, nhưng có những biện pháp đã được chứng minh mang lại lợi ích cho cả đường ruột và sức khỏe toàn thân:
Ăn đa dạng thực phẩm có nguồn gốc thực vật.
Bổ sung đủ chất xơ từ rau, trái cây, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt.
Hạn chế thực phẩm siêu chế biến.
Duy trì vận động đều đặn.
Ngủ đủ giấc.
Quản lý căng thẳng bằng các phương pháp phù hợp như thiền, hít thở, yoga hoặc tư vấn tâm lý khi cần.
Chỉ sử dụng kháng sinh khi có chỉ định của bác sĩ.
Đối với người mắc các bệnh thần kinh hoặc tâm thần, những thay đổi này không thay thế thuốc điều trị, nhưng có thể là một phần trong chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn diện.
Những điều khoa học đã chứng minh
Đến nay, các bằng chứng cho thấy:
Não và đường ruột giao tiếp hai chiều thông qua trục ruột – não.
Hệ thần kinh ruột là mạng lưới thần kinh lớn nhất ngoài hệ thần kinh trung ương.
Hệ vi sinh ảnh hưởng đến miễn dịch, chuyển hóa và nhiều tín hiệu sinh học liên quan đến não.
Chế độ ăn và lối sống có thể làm thay đổi hệ vi sinh theo hướng có lợi hoặc bất lợi.
Những điều vẫn đang nghiên cứu
Các nhà khoa học vẫn đang tìm lời giải cho nhiều câu hỏi:
Liệu có thể điều trị lo âu hoặc trầm cảm bằng cách tác động vào hệ vi sinh?
Chủng probiotic nào thực sự có lợi cho trục ruột – não?
Vai trò của psychobiotics (lợi khuẩn tác động đến sức khỏe tâm thần) sẽ phát triển đến đâu?
Có thể cá thể hóa điều trị dựa trên hệ vi sinh của từng người hay không?
Đây là những hướng nghiên cứu rất hứa hẹn, nhưng hiện vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao trước khi đưa vào thực hành rộng rãi.
Trong quá trình thăm khám, ThS.BS Mai Viễn Phương cho biết nhiều người bệnh thường bất ngờ khi biết rằng các triệu chứng như đau bụng, đầy hơi, táo bón hay tiêu chảy kéo dài đôi khi không chỉ liên quan đến chế độ ăn uống mà còn chịu ảnh hưởng từ căng thẳng, chất lượng giấc ngủ và sức khỏe tinh thần. Ngược lại, những rối loạn ở đường ruột cũng có thể tác động đến cảm xúc, khả năng tập trung và chất lượng cuộc sống.
Chính vì vậy, khi điều trị các bệnh lý tiêu hóa, bác sĩ không chỉ dựa vào kết quả nội soi hay xét nghiệm mà còn cần tìm hiểu toàn diện về người bệnh: áp lực trong công việc, chất lượng giấc ngủ, tình trạng lo âu kéo dài, chế độ dinh dưỡng và những yếu tố ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.
Tại Khoa Tiêu hóa – Bệnh viện Quốc tế Mỹ (AIH), phương pháp điều trị cá thể hóa được chú trọng, kết hợp giữa bằng chứng khoa học, tư vấn dinh dưỡng, điều chỉnh lối sống và điều trị y khoa khi cần thiết. Mục tiêu không chỉ là cải thiện triệu chứng trước mắt mà còn hướng đến xây dựng hệ tiêu hóa khỏe mạnh và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài cho người bệnh.
Tài liệu tham khảo
Cryan JF, O'Riordan KJ, Cowan CSM, et al. The Microbiota–Gut–Brain Axis. Physiological Reviews. 2019.
Carabotti M, Scirocco A, Maselli MA, Severi C. The Gut-Brain Axis: Interactions Between Enteric Microbiota, Central and Enteric Nervous Systems. Annals of Gastroenterology. 2015.
----------------------
Đăng ký khám và tư vấn tại Bệnh viện Quốc tế Mỹ (AIH)
☎Hotline: 1900 3399 || (028) 3910 9999
🌏Website: www.aih.com.vn
📍Địa chỉ: (Lối vào 199 Nguyễn Hoàng) Số 6, Đường Bắc Nam 3, Phường Bình Trưng (Quận 2 cũ), TP. Hồ Chí Minh
Leave a comment